'De avond is ongemak' van Marieke Lucas Rijneveld — waarom dit boek blijft schuren

Ken je dat gevoel? Een boek dat je leest en dat niet zomaar weer uit je hoofd verdwijnt.

Het voelt een beetje alsof je onder een koude douche stapt: het is even schrikken, maar achteraf voel je je extreem schoon en helder. ‘De avond is ongemak’ van Marieke Lucas Rijneveld is precies zo’n boek. Het is geen gezellige leeservaring, maar het is wel een diepe, eerlijke ervaring die je evenwicht volledig op scherp zet.

Sinds de publicatie in 2018 is dit debuut niet meer weg te denken uit de Nederlandse literatuur. Het won de Libris Literatuur Prijs en bracht Rijneveld internationale faam. Toch is het verhaal simpel: het gaat over het leven van de zestienjarige Jas na een groot verlies. Maar hoe Rijneveld dat leven beschrijft, dat is wat dit boek zo bijzonder en soms pijnlijk maakt.

De geur van melk en verdriet

Het eerste wat opvalt aan ‘De avond is ongemak’ is de taal.

Rijneveld schrijft niet gewoon; ze schildert met woorden. Ze gebruikt je zintuigen. Je ruikt de zure geur van melk op een boerderij, je voelt de koude wind door kieren van een schuur en je proeft de bitterheid van verdriet dat nog niet verwerkt is.

Veel schrijvers proberen emoties uit te leggen. Rijneveld laat ze gewoon gebeuren.

Ze doet dit in een taal die heel direct is, maar tegelijkertijd heel poëtisch.

Het is geen moeilijk Nederlands, maar wel een Nederlands dat speelt met klanken en beelden. Je hoeft geen literatuurwetenschapper te zijn om te voelen dat elke zin zorgvuldig is gekozen. Het voelt soms alsof je in het hoofd van een tiener zit die de wereld probeert te begrijpen, maar dan in superheldere beelden.

Een verhaal over een boerengezin en een verlies

Waar gaat het boek nu eigenlijk over? De kern van het verhaal draait om een boerengezin dat getroffen wordt door een tragedie.

Een kind overlijdt en het gezin stort in. Jas, de hoofdpersoon, probeert haar weg te vinden in een wereld die plotseling volkomen anders is. Wat dit boek zo sterk maakt, is de manier waarop het dagelijks leven en het verdriet door elkaar lopen.

In veel verhalen is verdriet iets ernstigs dat op een speciale plek gebeurt. Bij Rijneveld is verdriet overal.

Het zit in de koeien die gemolken moeten worden, in de vieze sokken die je aantrekt en in de spanning die je voelt als je ouders boos worden.

Het is een rauw portret van een gezin dat niet weet hoe ze met elkaar moeten praten. Ze praten niet over hun gevoelens; ze doen dingen. Sommige van die dingen zijn mooi, sommige zijn gruwelijk en sommige zijn gewoon heel ongemakkelijk. En dat ongemak is precies de sfeer die Rijneveld vasthoudt.

Waarom dit boek blijft schuren

De titel ‘De avond is ongemak’ is niet zomaar gekozen. Het boek voelt constant een beetje ongemakkelijk.

Je leest over situaties die niet mooi zijn gemaakt. Rijneveld poetst niets op. Als lezer word je niet beschermd tegen de rauwe kant van het leven.

De kracht van ongemakkelijke momenten

Veel literatuur wil je een goed gevoel geven of je een les leren.

Dit boek doet iets anders: het confronteert je. Het schuurt omdat het eerlijk is over hoe pijn soms voelt. Het is niet alleen verdrietig; het is ook chaotisch en soms zelfs lichtelijk absurd, precies waarom 'Normal People' zo anders voelt dan andere liefdesromans.

Die combinatie van zwaarte en lichtheid zorgt ervoor dat het verhaal blijft hangen. Je leest over de worsteling met seksualiteit, met geloof en met de eenzaamheid die ontstaat na een verlies.

Deze onderwerpen worden niet behandeld als zware thema’s die moeten worden uitgelegd, maar als onderdeel van het leven zelf.

Een stem die je niet vergeet

Dat maakt het herkenbaar, ook als je niet op een boerderij bent opgegroeid. De manier waarop Rijneveld schrijft, is uniek in de moderne Nederlandse literatuur. Ze combineert het dialect van de Biblebelt met een moderne, bijna dromerige manier van vertellen. Het resultaat is een stem die je direct herkent.

Als je eenmaal begint met lezen, word je meegesleurd in die specifieke wereld van Jas. Het schuren komt ook door de eerlijkheid over het lichaam.

Rijneveld beschrijft lichamelijke sensaties zonder taboes. Hoe voelt het om op te groeien? Hoe voelt verdriet in je maag?

Die lichamelijkheid maakt het lezen intens. Je bent niet alleen een toeschouwer; je voelt het boek bijna letterlijk.

De erkenning en de prijzen

Het is belangrijk om te benadrukken dat dit niet zomaar een boek is dat leuk is om te lezen; het is een boek dat is bekroond om zijn literaire kwaliteit. De Libris Literatuur Prijs is een van de belangrijkste literaire prijzen in Nederland.

Toen Rijneveld deze won, was het een bevestiging van iets wat veel lezers al voelden: dit is literatuur van wereldklasse. Maar het succes stopt niet bij de prijzen. Het boek is vertaald in talloze talen en internationaal geprezen.

Recensenten van The New York Times tot aan de Volkskrant schreven lovend over de unieke stem van de auteur.

Toch blijft het, ondanks al deze aandacht, een heel persoonlijk verhaal.

Waarom je het moet lezen

Waarom zou je tijd besteden aan een boek dat schuurt en ongemakkelijk is? Omdat het je wakker schudt. In een wereld waar we vaak zoeken naar afleiding en comfort, biedt ‘De avond is ongemak’ precies het tegenovergestelde: het biedt diepgang en echtheid, vergelijkbaar met de rauwe emoties in provocerende literatuur.

Het is een boek dat je helpt om stil te staan bij verdriet, maar ook bij de schoonheid van kleine, imperfecte momenten.

Het laat zien dat literatuur niet altijd mooi of gezellig hoeft te zijn om waardevol te zijn. Soms is de kracht van een verhaal juist dat het niet loslaat.

Als je houdt van schrijvers als Tommy Wieringa of Anna Enquist, maar ook als je gewoon eens iets anders wilt lezen, dan is dit boek een aanrader. Het is een ervaring die je meeneemt en die je, na het dichtslaan van het boek, nog een tijdje met je meedraagt. Het schuurt, het prikt en het blijft.