Ken je dat? Je staat in de boekhandel, pakt een boek dat op de shortlist van de Libris Literatuur Prijs staat, en denkt: "Dit móét wel goed zijn." Maar als je eenmaal thuis op de bank zit, voelt het alsof je door een dik, saai schoolboek heen moet.
▶Inhoudsopgave
Het is prachtig geschreven, technisch perfect, maar het raakt je niet. Aan de andere kant: die ene thriller van Saskia Noort die je in één weekend uitleest, of die roman van Colson Whitehead die je kippenvel bezorgt.
Waarom lijkt het soms alsof de boeken die de juryprijzen winnen, totaal anders zijn dan de boeken die ons hart stelen? Dit is een verhaal over de kloof tussen literatuurprijzen en leesplezier. Laten we eens kijken wat er gebeurt achter de jurytafel en waarom sommige boeken wel de waardering krijgen die ze verdienen, en andere niet.
De jurytafel: een wereld op zich
Om te begrijpen waarom prijzen zo werken, moeten we even binnenkijken bij de organisaties die ze uitreiken. Neem de Libris Literatuur Prijs of de AKO Literatuur Prijs.
De jury bestaat uit experts: recensenten, schrijvers, en literatuurliefhebbers. Zij lezen soms wel honderden boeken in een jaar. Hun taak? Het beste boek kiezen.
Maar wat is dat eigenlijk, "het beste boek"? Volgens juryleden bestaat er zoiets als "één beste boek" niet.
Een jurylid zei ooit in een interview: "Eén beste boek? Dat bestaat niet." Het is subjectief. De een houdt van ingewikkelde zinnen, de ander van een meeslepend verhaal. Prijzen gaan vaak naar boeken die vernieuwend zijn, die met taal spelen, of die een maatschappelijk thema aansnijden op een manier die nog niet eerder is gedaan.
Denk aan auteurs als Joke van Leeuwen of Ilja Leonard Pfeijffer – hun werk is vaak experimenteel en literair hoogstaand. Maar hier zit meteen het probleem: wat voor een jurylid fantastisch is, hoeft voor een gewone lezer niet leuk te zijn.
Boeken die veel prijzen winnen, zijn soms "moeilijk". Ze vragen meer van je aandacht. Je moet nadenken over de structuur, de betekenis van metaforen, of de politieke lading.
Waarom vrouwen soms worden overgeslagen
Dat is niet verkeerd, maar het is wel anders dan een boek dat je gewoon wilt uitlezen zonder al te veel moeite.
Er is ook een andere kant aan dit verhaal. Soms lijkt het alsof literatuurprijzen bepaalde stemmen negeren. Kijk maar naar de kritiek op prijzen zoals de Libris.
In artikelen op sites als Feminer wordt wel gezegd dat literatuurprijzen "over vrouwen heen lezen". Dit betekent niet dat vrouwen geen goede boeken schrijven, maar dat de criteria voor prijzen soms onbewust bias hebben.
Bijvoorbeeld: boeken van vrouwen worden soms gezien als "feelgood" of "genre", terwijl mannen vaak als "literair" worden bestempeld. Dit is een oud probleem.
In de geschiedenis van de literatuur zijn er veel schrijvers geweest die niet werden erkend, simpelweg omdat ze niet pasten in het plaatje van de jury. Tegenwoordig proberen organisaties zoals het Prins Bernhard Cultuurfonds hier aandacht aan te besteden, maar het blijft een uitdaging. Een ander punt is diversiteit.
Jury's bestaan vaak uit mensen met een bepaalde achtergrond, en die kiezen dan boeken die aansluiten bij hun eigen ervaringen.
Als je als lezer op zoek bent naar verhalen die je echt raken, bijvoorbeeld over je eigen cultuur of identiteit, dan vind je die misschien niet terug in de grote literaire prijzen. Dat is jammer, want er zijn zoveel goede verhalen die de aandacht niet krijgen.
Wat lezers echt beweegt
Laten we het nu hebben over wat lezers wél willen. Op forums zoals Reddit, in communities als r/classicliterature, zie je dat lezers vaak op zoek zijn naar boeken die "lezen als de klassiekers".
Dit betekent niet per se oude boeken, maar boeken met een tijdloos gevoel. Boeken die je meenemen in een andere wereld, personages die je in je hart sluit, en verhalen die blijven hangen. Wat beweegt een lezer?
Het zijn niet altijd de ingewikkelde literaire trucs. Het is de emotie.
Een boek dat je doet lachen, huilen, of nadenken over je eigen leven.
Denk aan boeken van auteurs als Chimamanda Ngozi Adichie of Murakami. Hun werk wint misschien niet altijd een literaire prijs, maar het raakt miljoenen lezers over de wereld. En hier komt de kloof: literatuurprijzen belonen vaak innovatie en vakmanschap, terwijl lezers zoeken naar verbinding. Een jury kijkt naar de techniek, de lezer naar het gevoel.
De rol van de markt
Beide zijn belangrijk, maar ze botsen soms. We kunnen niet praten over prijzen en lezers zonder de markt te noemen.
Boekhandels zoals Bol.com of Amazon spelen een grote rol. Zij promoten boeken die prijzen winnen, omdat dat verkoopt. Maar ze promoten ook bestsellers van auteurs als Stephen King of Jojo Moyes, omdat die makkelijker lezen en een breder publiek aanspreken.
Als je kijkt naar de verkoopcijfers, zie je dat boeken die prijzen winnen soms maar een klein percentage van de totale verkoop uitmaken.
Ze zijn belangrijk voor het prestige, maar niet altijd voor de massa. Een boek dat de Libris wint, verkoopt misschien 50.000 exemplaren, terwijl een populaire thriller makkelijk 100.000 of meer kan verkopen. Dat zegt iets over de voorkeuren van lezers: we willen soms gewoon een goed verhaal, zonder al te veel franje.
Hoe vind je een boek dat bij jou past?
Het goede nieuws is dat je niet hoeft te kiezen tussen literatuurprijzen en leesplezier. Je kunt beide hebben. Hier zijn een paar tips:
- Volg je eigen smaak: Laat je niet leiden door wat de jury zegt. Als je houdt van spanning, zoek dan boeken die dat bieden, ook al winnen ze geen prijzen.
- Ontdek nieuwe auteurs: Kijk niet alleen naar de shortlists. Zoek naar boeken van onbekende schrijvers. Misschien vind je wel een verborgen parel.
- Lees recensies van andere lezers: Op sites als Goodreads of Bol.com lees je eerlijke meningen van mensen zoals jij. Dat helpt meer dan een juryoordeel.
- Probeer iets anders: Als je normaal thrillers leest, pak eens een literaire roman. Wie weet ontdek je iets nieuws.
Uiteindelijk gaat het om wat jij als lezer wilt. Prijzen zijn een richting, geen wet.
Ze laten zien wat er in de literaire wereld gebeurt, maar ze bepalen niet wat jij mooi vindt.
Een kloof die bruggen bouwt
De vergelijking tussen bekroonde boeken en publieksfavorieten laat zien dat literatuur divers is.
Er is ruimte voor both: boeken die technisch perfect zijn en boeken die je hart sneller laten kloppen. Het is niet altijd een strijd tussen elite en massa.
Soms wint een boek beide – denk aan "De helaasheid der dingen" van Dimitri Verhulst, dat zowel prijzen won als een breed publiek raakte. Wat we kunnen leren, is dat we open moeten staan voor verschillende soorten boeken. Een literaire prijs is een erkenning, maar een lezer die een boek omarmt, is dat ook. Laten we stoppen met denken in hokjes en gewoon genieten van wat er te lezen valt.
Of het nu in de bibliotheek is, bij een boekhandel, of online – er is altijd wel een verhaal dat bij jou past.
Dus, de volgende keer dat je een boek kiest, vraag jezelf af: wil ik iets nieuws leren of wil ik gewoon voelen? Beide kunnen waardevol zijn. En wie weet, ontdek je wel een boek dat zowel een prijs wint als je leven verandert.
Veelgestelde vragen
Waarom voelen sommige prijswinnende boeken saai aan?
Het is vaak zo dat boeken die de jury van een literatuurprijs goed vinden, complex zijn en veel aandacht vereisen. Ze kunnen ingewikkelde thema’s behandelen of experimenteren met taal, wat voor sommige lezers minder toegankelijk is dan een verhaal dat direct meesleurt en je gewoon wilt vermaken. Literatuurjury’s houden rekening met verschillende elementen, zoals de originaliteit van het verhaal, de kwaliteit van de schrijfstijl en de maatschappelijke relevantie.
Welke factoren beïnvloeden de beoordeling van een boek door een jury?
Echter, de smaak van een jurylid is ook belangrijk; wat de ene jurylid als fantastisch beschouwt, kan een andere lezer minder aanspreken.
Waarom worden boeken van vrouwen soms anders beoordeeld dan boeken van mannen?
Er is een bestaand probleem dat boeken van vrouwen soms worden gelabeld als ‘feelgood’ of ‘genre’, terwijl boeken van mannen vaak als ‘literair’ worden beschouwd. Dit kan onbewust invloed hebben op de beoordeling van prijzen, waardoor boeken van vrouwen minder kans hebben om te winnen, ondanks hun kwaliteit.
Wat zijn de belangrijkste criteria die een literatuurjury gebruikt bij het kiezen van een winnaar?
Literatuurjury’s zoeken naar boeken die vernieuwend zijn, die met taal spelen, of die een maatschappelijk thema aansnijden op een manier die nog niet eerder is gedaan. Ze beoordelen de kwaliteit van het schrijven, de originaliteit van het verhaal en de impact die het boek kan hebben op de lezer. Literatuurjuryleden lezen vaak honderden boeken per jaar en beoordelen ze op basis van criteria zoals originaliteit en literaire kwaliteit. Een lezer daarentegen kiest een boek vaak op basis van persoonlijke voorkeur en wil er vooral van genieten, zonder per se diep na te denken over de complexiteit van het verhaal.